جستجو

ارسال مقاله

آر اس اس پایگاه

پنل کاربران

نام کاربر :  
رمز عبور :  
 
عضویت
رمز را فراموش کردید ؟

جدید ترین مطالب

بازدید کنندگان عزیز میتوانند برای دریافت مقالات بیشتر به آدرس www.3law.ir مراجعه نمایند.

دفاع مشروع؛ شرايط و محدوديت ها

بازدیدها: 4417 نویسنده: ستار شیرویی تاریخ: 15 اسفند 1392 نظرات: 0

دفاع مشروع؛ شرايط و محدوديت ها
نویسنده: علی مهدویان
 
اصل دفاع مشروع جزء جدایی ناپذیر هر نظام حقوقی می‌باشد كه اعمال آن خارج از هر گونه صلاحیت قراردادی قابل پذیرش است و سلب دفاع از هیچ ملت ستمدیده‌ای قابل قبول نبوده و در حقیقت به مفهوم سلب حق موجودیت ملت‌ها می‌باشد. حق دفاع مشروع با اصل سنتی جنگ عادلانه درهم آمیخته است و استفاده از زور را برای مقابله با تجاوز و اعاده نظم موجه می‌سازد. بدین ترتیب در شرایطی كه تجاوز غیر قانونی وجود دارد، حق دفاع مشروع مجاز شمرده شده است. حضرت امام خمینی(ره) می‌فرمایند: «...و اما قسم دوم از جنگ اسلامی كه به نام دفاع اسم برده می‌شود و آن جنگیدن برای حفظ استقلال كشور و دفاع از اجانب كه به هیچ وجه مشروط به وجود امام یا نایب امام نیست.» و «اگر دشمن بر بلاد مسلمانان و سرحدات آن هجوم نماید، واجب است بر جمیع مسلمانان دفاع از آن به هروسیله‌ای كه امكان داشته باشد؛ از بذل جان و مال و در این امر احتیاج به اذن حاكم شرع نیست.» شهید مطهری نیز در بررسی آیات قرآن بر لزوم دفاع مشروع و محدودیت‌های آن تاكید می‌ورزد. رویه دولت‌ها چهار شرط را برای استفاده از زور در دفاع مشروع مطرح كرده است: 1. نقض یا تهدید به نقض تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی كشوری كه مورد حمله قرار گرفته است. 2. ناتوانی كشور دیگر در جلوگیری از نقض تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی كشور مورد تهاجم. 3. فقدان راه‌های جایگزین برای حفاظت از كشور 4. محدودیت مطلق كشور مورد تهاجم در استفاده از زور برای مقابله با خطر. اركان دفاع مشروع یعنی ضرورت، فوریت و تناسب نیز ریشه در عرف و رویه دولت‌ها و مقبولیت بین المللی دارد.
 
شرایط دفاع مشروع
1. حمله مسلحانه
با آنكه معنای كلی حمله مسلحانه روشن نیست، ولی صورت معمول آن اگر به جهت نقض تمامیت ارضی و استقلال سیاسی با هر روش مغایر یا هدف‌های سازمان ملل صورت گیرد، موجبات دفاع مشروع را فراهم خواهد ساخت. لذا چنانچه بدون توسل به سلاح، حمله‌ای صورت گیرد در مقابل آن، دفاع مشروع مورد نظر منشور نمی‌تواند صورت گیرد. منشور از حمله مسلحانه سخن به میان می‌آورد، پس بر خلاف حقوق عرفی كه استفاده از زور حتی اگر «تهاجم» صورت فیزیكی و مادی به خود نگیرد، بلكه به صورت تهاجم اقتصادی یا تبلیغاتی باشد، مجاز بوده است، دفاع از خود در مقابل حمله غیر مسلحانه، مشروع نیست.
 
خصوصیات حمله مسلحانه
حمله مسلحانه بایستی به وسیله سازمان‌های نظامی و نیروهای هوایی، دریایی و زمینی و سایر نیروهای تحت كنترل وزارت دفاع یا وزارت جنگ یك كشور صورت گیرد. چنان كه در اقدامات خصمانه یك دولت علیه دولت دیگر سلاح به كار گرفته نشود، مانند آتش زدن جنگل‌های اطراف مرز حمله مسلحانه محسوب نمی‌شود. لكن چنان كه در اقدامات تهاجمی یك كشور علیه كشور دیگر به نحوی از انحا سلاح استعمال شود، حتی سلاحی كه استعمال آن فاقد اثر تخریبی باشد، مانند گازهای سمی، مراجع  صلاحیتدار بین‌المللی این نوع وسایل را سلاح و استعمال آن را جنگ دانسته‌اند.
برخی از نویسندگان برای تقدم در حمله، اهمیت زیادی قائل گردیده و اظهار كرده‌اند كه هر دولتی بدواً حمله مسلحانه را آغاز نماید، مرتكب تجاوز شده است. چنان چه «ودرو» (Woodrow) معتقد است هنگام طرح اساسی ماده 51 اقدام كشوری حمله مسلحانه فرض می‌شده است كه در استفاده بر خلاف مقررات نیروی نظامی پیشقدم شود. برای تشخیص ماهیت اقدامات طرفین یك مخاصمه نقش قصد (Inter) را نیز نبایستی از نظر دور داشت. ملحوظ داشتن عنصر قصد ممكن است در تصمیمات شورای امنیت به منظور تشخیص متجاوز نقش موثری ایفا نماید.
مسئله دیگری كه در مورد وقوع حمله مسلحانه شایان توجه است، این است كه آیا حمله مسلحانه فقط شامل تهاجمات نظامی و عبور آشكار از مرز به نحو وسیع و مداوم می‌شود، یا اینكه چنان چه تجاوز در تاریخ بخصوص به نحو مزبور صورت نگیرد، بلكه به شكل اقدامات تهاجمی در زمان‌های مختلف به طور استتار و پراكنده نیز صورت گیرد باز هم حمله مسلحانه مصداق خواهد داشت. در جریان بسیاری از مخاصمات بین المللی این موضوع عنوان شده است كه تجاوزات مستتر و پنهانی از قبیل ارسال اسلحه و مهمات و سربازان مسلح و اقدام به حملات پراكنده چریكی نیز وقوع حمله مسلحانه را مسلم می‌سازد.
 
2. تناسب
نكته مهم درباره اصل تناسب این است كه تناسب با تساوی برابر نیست. اقدامات دفاعی از نظر كمیت نبایستی بیش از حدی باشد كه برای دفع حمله ضرورت دارد. مثلاً چنان كه حمله به وسیله كشتی و هواپیما به قلمرو یك كشور صورت گیرد تناسب ایجاب می‌نماید كه به كشتی‌ها و هواپیماهای متجاوز حمله متقابل شود. معهذا در صورتی كه حمله از جانب كشتی و هواپیما تكرار شود و اقدامات با سوء نیت همراه باشد ممكن است اقدامات دفاعی را به نحوی مجاز سازد كه شامل پایگاه‌های كشوری كه كشتی‌ها و هواپیماها تجاوز را از آنجا اعمال می‌كنند بشود.
همچنین مقابله با نیروهای كشور متجاوز با وسایل و ابزار غیر متناسب دفاع مشروع نیست و انجام دادن آن نوعی تجاوز است. به عنوان مثال كشوری كه مورد تجاوز سلاح‌های كلاسیك قرار می‌گیرد، حق ندارد در دفاع از خود از سلاح‌های شیمیایی یا میكروبی استفاده كند. زیرا قدرت سلاح‌های اتمی با سلاح‌های معمولی متناسب نیست و همچنین اثرات سلاح اتمی نسبت به حال و آینده بوده و مخصوص یك كشور نمی‌باشد.
 
3. ضرورت
یكی از شرایط اساسی دفاع مشروع این است كه اقدام به دفاع و توسل به زور به منظور مقابله با تجاوز، ضرورت داشته باشد. یعنی تجاوز صورت گرفته، شدید و خردكننده بوده، اقدام دفاعی فوریت داشته، محلی برای تامل یا امكان انتخاب راهی دیگر باقی نمانده باشد. ضرورت دفاع مشروع حتی ممكن است جواز تخطی به خاك كشوری بی طرف نیز كه در حفظ امنیت همسایگان بی كفایت است، مورد استناد قرار گیرد. «وست لیك» می‌گوید: «وقتی كشوری در خاك خود برای كشور همسایه خطری را پرورش می‌دهد، كشور همسایه مجاز می‌دارد كه اقدامات ظاهراً غیر قانونی را به مرحله اجرا گذارد». در مورد ضرورت و تناسب در دفاع مشروع دیوان اظهار می‌دارد كه شرایط دفاع مشروع یعنی ضرورت و تناسب یك قاعده حقوق بین الملل عرفی است و این مسئله را مستند به رای مشورتی می‌نماید. در رای نیكاراگوئه بحث عرفی بودن ضرورت و تناسب و عدم لحاظ درجه خاصی از شدت حمله در منشور دلیل بر عدم وجود این شرط در رویه قضائی نیست.
 
4. فوریت
طبق این شرط، دفاع باید بلا فاصله پس از وقوع حمله آغاز شود. البته این بدان معنی نیست كه حتماً ظرف چند روز پس از شروع حمله آغاز گردد، زیرا انتقال امكانات و تجهیزات، مدتی زمان لازم دارد. رویه دولت‌ها «تاخیر معقولانه» برای شناسایی هویت حمله كنندگان، جمع آوری دلایل و یا آماده سازی نیرو برای دفاع را پذیرفته است.

بازدید کننده گرامی ، شما به عضویت سایت در نیامده اید.
پیشنهاد می کنیم در سایت ثبت نام کنید و یا وارد سایت شوید.
موضوعات مشابه
  • دفاع مشروع از منظر حقوق بين الملل و اسلام
  • تغييرات دفاع مشروع در قانون جديد
  • نگاهی به تاریخ صنعت بیمه در جهان و ایران
  • حقوق شهروندی و احساس امنیت
  • خواستگاری شرعی و قانونی چه ویژگی هایی دارد؟
  • برخورد قانون با توقیف و حبس غیرقانونی
  • ضرورت تدوین قانون جامع حقوق اداری
  • دفاع مشروع در حقوق جزايي ايران
  • تعریف جرم سیاسی یا تعریف سیاسی جرم
  • حل و فصل مسالمت آمیز مناقشات بین المللی
  • ابزارهای دفاعی در دعوای حقوقی
  • از حقوق بشر چه مي دانيد؟
  • از حقوق بشر چه مي دانيد
  • آیا می‌دانید منشور حقوق متهم چیست ؟
  • حقوق ملت در قانون اساسی چیست؟
  •  

    ارسال نظر

    نام:*
    ایمیل:*
    متن نظر:
    سوال:
    پایتخت ایران
    پاسخ:*
    کد را وارد کنید: *